Squide Game'de bir karakter kripto borsası yayımcısı bir Youtuber ona uyup, parasını batıranlardan oluşuyordu. Bazı şeyler yatrım yada birikim değildir, kumardır. Önce yatırım-birikim farkını anlatayım. Yatırım, yaptığınız işle ilgili geliştirmeler yada yen bir iş yeri sahibi olmaktır. Beyaz yakalının işletme mastırı (MBA) yada yüksek lisans-doktora yapması, mavi yakalının yeni bir beceri öğrenmesi (örneğin ağır vasıta ehliyeti alması, yatırımdır. Kestane kebap satıcısının yaz ayları için mısır kaynatma kazanı ve arabası alması, yatırımdır. Pastane sahibinin yeni dükkan açması, yatırımdır. İşinizle ilgili olmayan yerlere para yatırmanızsa birikimdir. Döviz, hisse senedi, kripto ve başka türlü mesleğimizden uzak işlere yatırdığınız paralar, birikimdir. Dar gelirlilerin birikimleri güvenli ve çabuk nakite çevrilebilir olmalıdır. Ani bir nakit ihtiyacınıza, çabucak yardımcı olmalıdır, yaptığınız birikim. Sigortanın karşılamadığı bir tedavi veya uzun süreli işsizlik, bu çağda herkes için büyük tehdir. Gayrı menkuller uzun vadede çok kazandırsa da, nakite çevirmek hem yavaştır, hem de çoğu kez değerinin altında satmanız gerekir. Acil ihtiyaç akçenizi, hisse senedi bile yapmamalısınız, en iyisi döviz ve altındır. Diğer türlü varlıklar, en az bir yıl elde tutulacak şekilde alınmalıdır.
Bir şeyi alıp-satmak, kendi başına bir iştir. Bu şey ekmek yada hisse senedi olabilir. Siz nöbetteyken, dersteyken, muayenedeyken veya bilmem hangi işi yapıyorken o aldığınız şeyin değeri yükselebilir veya çökebilir. Dünyanın en sağlam borsaları da dedikodu ve yönlendirmelere fazlasıyla açıktır, özellikle de Borsa İstanbul. Yıllardır, borsa değeri Koç holding olan, Sincan Organize Sanayideki güneş paneli fabrikasının hikayesini çok dinledim. Hisse senedinde bu oluyorsa, kriptoda neler oluyor yada oldu, düşünebiliyor musunuz? Kriptolar, fiili bir varlık da değil. Hisse senedi en azından bilmem ne şirketinin, bilmem ne oranına sahip olduğunuzun fiili delili, kripto da o da yok.
Bütün bunları asıl kumar yapan, özellikle küçük birikim sahiplerinin (Bir milyon dolar yada yuro'dan altı küçüktür bence. Ben bu kadar parayı bir arada görmedim.) genelse bu işten anlamaması, çoğu kez anlıyormuş gibi yapmasıdır. Bu birikim sahipleri, medya ve sosyal medyada, işleri onları yönlendirmek olan kişileri dinlerler. Bu çok eskiden, doksanlar, iki binli yıllarda da öyleydi. O zamanlar yeni atanmıştım ve benden bir kaç yıl kıdemli arkadaşlarım borsada oynuyorlardı. (Adı üstünde oyunuyorlardı.) Bilanço okumayı bilmeleriyle övünüyorlardı. Derken 2001 gibi, meşhur kitapçık fırlatma sonrası ekonomik krizle beraber, büyük bir borsa çöküşü oldu. Ardından da borsada spekülasyon soruşturmaları açılıdı ve pek çok ünlü ismin adı, bu soruşturmalarda geçti. İnternet daha yeniydi, sosyal medya henüz yoktu. Pek çok borsa dergisi ardı ardına kapandı. O zamanlar bir arkadaşım, Mustafa Varuy yüzünden çok para kaybettiğini söyledi. O zamanlar borsa meraklıları NTV seyreder, NTV'de sık sık Mustafa Varuy'a bağlanırdı. Elindeki senetler çok yükselince satmaya karar vermiş ama Varuy, bu yükselmenin üst sınırı yok deyince satmamış ve parası çöp olmuş. Varuy, borsadaki büyük çöküşü görse bile, bunu ilan edemezdi. Gazeteciliğinin yanında, borsa danışmanılığı da yapan, hayatını borsadan kazanan biriydi. (2015'de ölmüş. Yazıyı yazarken merak ettim, google amcaya sordum. )
Atatürk'ün dediği gibi, başkalarından akıl alan milletler, başarılı olamazlar. Bu kişiler için de geçerli. Dizinin 2. sezon karakterlerinden biri de böylesi bir kripto yayımcısı vardı. Yatırım, birikim, çocuk oyunçağı değildir. Kendiniz düşünmeli ve kendiniz keşfetmelisiniz.
